Renesans był okresem odnowionego zainteresowania sztuką klasyczną i nauką, który miał miejsce w Europie między XIV a XVI wiekiem. Nazwa renesans oznacza „odrodzenie”. Kolebką renesansu były Włochy, których mieszkańcy odkryli swojego przodka – starożytny Rzym.

Renesans, okres w cywilizacji europejskiej, który nastąpił bezpośrednio po średniowieczu, tradycyjnie uważany za charakteryzujący się wzrostem zainteresowania klasyczną (antyczną) nauką i wartościami. Renesans był również czasem odkrycia i eksploracji nowych kontynentów, zastąpienia systemu astronomicznego Ptolemeusza systemem kopernikańskim, upadku systemu feudalnego i rozwoju handlu oraz wynalezienia lub/i zastosowania potężnych innowacji, takich jak papier, druk, kompas morski i proch strzelniczy. Jednak dla ówczesnych uczonych i myślicieli był to przede wszystkim czas odrodzenia starożytnej wiedzy i mądrości po długim okresie – jak sami twierdzili - upadku i stagnacji kultury.

Termin „średniowiecze” został ukuty przez uczonych w XV wieku w celu określenia okresu między upadkiem klasycznego świata Grecji i Rzymu a jego ponownym odkryciem na początku ich własnego stulecia, w którym to odrodzeniu czuli się uczestnikami. Został on zapoczątkowany przez świeckich, a nie przez duchownych uczonych, którzy dominowali w średniowiecznym życiu intelektualnym i kierowali się filozofią scholastyczną. Antyczna kultura zachwyciła ludzi nowej epoki do tego stopnia, że gotowi byli oni gwałtownie odciąć się od tego wszystkiego co było gotyckie (tj. był sztuką potomków gotyckich niszczycieli imperium rzymskiego), średniowieczne, czyli rozumiane jako barbarzyńskie.

W przeciwieństwie do średniowiecza – propagującego życie religijne – przedstawiciele nowej epoki dążyli do odnowienie klasycznej sztuki Greków i Rzymian – odrodzenia znajomości języków i literatury klasycznej, podejmowania w tych dziedzinach studiów i badań oraz – w końcu – kształtowanie postaw życiowych według wzorca starożytnych ideałów. Odrodzenie przejawiało się więc w nauce, literaturze, malarstwie, rzeźbie, architekturze. Warsztatem pracy humanistów stały się biblioteki (najczęściej nowo zakładane) z dziełami starożytnych autorów oraz zakładane przez nich akademie. Pojawiły się też gimnazja -szkoły z mahajanistycznym programem nauczania, korespondowanie ze znanymi humanistami uchodziło za najwyższy zaszczyt. We wszystkich tych dziedzinach człowiek mógł poczuć się wyzwolony z panowania średniowiecznej scholastyki, poczuć się wolny i odrodzony. Idee nowej epoki najpóźniej zawitały na uniwersytetach, które były instytucjami kościelnymi.

W XII wieku nastąpiło odrodzenie kulturalne i gospodarcze; wielu historyków datuje początki renesansu właśnie na ten czas. Jest to czas, w którym populacja Europy szybko się powiększyła, co ostatecznie doprowadziło do rozpadu starych struktur feudalnych. Równowaga sił gospodarczych zaczęła powoli przesuwać się z regionu wschodniej części basenu Morza Śródziemnego do Europy Zachodniej. Kolebką rodzącego się okresu były miasta włoskie, gdzie pojawiły się dogodne warunki na powstanie nowej warstwy inteligenckiej i nowej kultury: wzrost bogactw miast kupieckich pozwalał na zaspokojenie rosnących potrzeb kulturalnych oraz zachęcał do skorzystania z usług artystów, budowniczych, pisarz i poetów, oraz roztoczenie opieki nad nimi (mecenat). Te początkowo nieliczne kręgi artystów gromadzą się na dworach Medyceuszów i innych wpływowych rodów, zaczynając wywierać coraz większy wpływ na rozwój nauki i literatury włoskiej. Do prekursorów kierunku należy zaliczyć żyjących w czternastym wieku Dante Alighieri’ego („Nieboska komedia”), Giovaniego Baccaccio („Dekameron”) oraz Francesco Petrarca (poezje liryczne). Co dalej, nagromadzone we Włoszech bogactwa pozwalały na stawianie wspaniałych prywatnych domów, pałaców gmachów publicznych. Bogaci patrycjusze i arystokraci włoscy oraz papieże gromadzili dzieła sztuki autorstwa zdolny artystów, konkurując między osobą o palmę pierwszeństwa w posiadaniu najbardziej znakomitych dzieł. Ponadto, bogaci tamtego czasu, kształcili dzieci w nowym ruchu epoki, oddając ich w opiekę wybranym wychowawcom, w czym naśladowali starożytnych Greków i Rzymian. Za najwyższy zaszczyt uważano korespondowanie ze znanymi humanistami.

Rozpad struktur feudalnych, umocnienie się miast-państw w północnych Włoszech oraz pojawienie się monarchii narodowych w Hiszpanii, Francji i Anglii, a także takie zmiany kulturowe, jak rozwój świeckiego wykształcenia, doprowadziły do narodzin nowej epoki o nowym duchu, która czerpała inspirację z klasycznej wiedzy i która stała się znana jako renesans.

Chociaż duch renesansu przybrał ostatecznie wiele form, najwcześniej wyraził się on w ruchu intelektualnym zwanym humanizmem. Humanizm został zapoczątkowany przez świeckich literatów, a nie przez uczonych duchownych, którzy dominowali w średniowiecznym życiu intelektualnym i rozwinęli filozofię scholastyczną. Humanizm narodził się i osiągnął swój rozkwit najpierw we Włoszech.

Z Włoch nowy humanistyczny duch i renesans, który się z nim wiązał, rozprzestrzeniły się na północ kontynentu, do wszystkich części Europy, wspomagane wynalezieniem mechanicznej prasy drukarskiej.

Humanizm miał kilka istotnych cech. Po pierwsze, za swój przedmiot poznania uznawał naturę ludzką we wszystkich jej przejawach i osiągnięciach. Po drugie, podkreślał jedność i zgodność prawd zawartych we wszystkich szkołach i systemach filozoficznych i teologicznych, co znane jest jako synkretyzm. Po trzecie, podkreślał godność ludzką. Zamiast średniowiecznego ideału życia w pokucie jako najwyższej i najszlachetniejszej formy ludzkiego bytu, humaniści zwracali uwagę na walkę o, i próbę, panowania nad naturą. Wreszcie humanizm oczekiwał odrodzenia utraconej ludzkiej duszy i mądrości. Ideałem nowej kultury stał się wszechstronny rozwój człowieka, jego sił umysłowych i fizycznych.

Stymulacja intelektualna zapewniona przez humanistów pomogła rozpocząć reformację religijną, od której jednak wielu humanistów, w tym Erazm z Rotterdamu, się odwróciło. Pod koniec XVI wieku walka między Reformacją protestancką a Kontrreformacją katolicką pochłonęła większość energii i uwagi Europy, podczas gdy życie intelektualne znalazło się u progu epoki oświecenia.

W domenie szeroko rozumianej sztuki, sztuka renesansu, która rozkwitła na około 35 lat, od początku lat 90. XV wieku do 1527 roku i skupiała się wokół trzech wybitnych postaci: Leonarda da Vinci (1452–1519), Michała Anioła Buonarotti’ego (1475–1564) i Rafaela Santi (1483–1520). Ludzie ci przejawiali wszechstronne zainteresowania i uzdolnienia.

Kluczowe aspekty renesansu

  • Humanizm: w okresie renesansu nastąpił rozkwit humanizmu, filozofii kładącej nacisk na potencjał i osiągnięcia człowieka. Humaniści wierzyli w znaczenie edukacji oraz studiowania literatury i sztuki klasycznej, uzupełnionej średniowieczną wiedzą interpretowaną z pozycji humanistycznych.
  • Innowacje artystyczne: epoka ta słynie ze swojej sztuki. Artyści tacy jak Leonardo da Vinci i Michał Anioł tworzyli obrazy, rzeźby i budynki, które do dziś budzą podziw (np. Bazylika św. Piotra w Rzymie). Sztuka renesansowa skupiała się na realizmie, perspektywie i pięknie ludzkiej sylwetki.
  • Odkrycia naukowe: renesans był również okresem odkryć naukowych. Mikołaj Kopernik opracował teorię heliocentryczną, zgodnie z którą Układ Słoneczny skupia się wokół Słońca, a Galileusz wniósł ważny wkład w astronomię i fizykę.
  • Odkrycia geograficzne: żeglarze tacy jak Krzysztof Kolumb i Ferdynand Magellan poszerzyli wiedzę Europejczyków o świecie dzięki swoim odkrywczym podróżom. Prasa drukarska: wynalezienie prasy drukarskiej przez Jana Gutenberga w połowie XV wieku zrewolucjonizowało rozpowszechnianie wiedzy. Książki stały się bardziej dostępne, co pomogło promować umiejętność czytania i pisania oraz naukę.
  • Prasa drukarska: wynalezienie prasy drukarskiej przez Jana Gutenberga w połowie XV wieku zrewolucjonizowało rozpowszechnianie wiedzy. Książki stały się bardziej dostępne, co pomogło promować umiejętność czytania i pisania oraz naukę.

Kluczowe postacie renesansu

  • Leonardo da Vinci
  • Michelangelo
  • William Shakespeare
  • Galileo
  • Krzysztof Kolumb