Kontrreformacja i reforma


w Kościele katolickim w XVI wieku

Postępy Protestantyzmu wymusiły na Kościele katolickim przeprowadzenie pewnych reform, które uporządkowałaby lub potwierdziły istniejące w Kościele doktryny, obyczaje i struktury. Uchwalił je (lub potwierdził te już istniejące) sobór trydencki (obradujący z przerwami w latach 1545-1563). Ustalenia soboru określiły kierunek rozwoju katolicyzmy aż do czasów II soboru watykańskiego (lata 1962-1965). Decyzje soboru trydenckiego oraz reformy posoborowe mające powstrzymać sukcesy Protestantyzmu i odzyskać utracone przez Kościół wpływy, zwane są Kontrreformacją. Sobór Trydencki był kamieniem węgielnym Kontrreformacji. Zajmował się kwestiami korupcji, potwierdził kluczowe doktryny katolickie i wdrożył środki mające na celu poprawę edukacji i dyscypliny duchownych.

• Wzmocnienie władzy papieża, poprzez uznanie go za głowę Kościoła.
  
  Wzmocnienie roli papieża w systemie hierarchicznym Kościoła nastąpiło poprzez rozbudowano system nuncjuszy, którzy obok tego, że byli przedstawicielami papieża na obcych dworach, pełni także rolę kontrolerów episkopatów krajowych. Ograniczono tym samym rolę biskupów (od teraz mili wykonywać polecenie płynące z Rzymu) oraz kolegium kardynalskiego. Aby usprawnić działalność Stolicy Apostolskiej, utworzone zostały kongregacje rzymskie (aparat administracyjny, przez który papież sprawuje swoją władz).
• Chcąc podkreślić błędy reformatorów, sobór zaakcentował dogmaty i zasady przez nich negowane. Nastąpiło więc potwierdzenie zasad katolicyzmu szczególnie atakowanych przez protestantów:
  
  
  1. Dogmat o niepokalaniu Maryi Dziewicy
  .
  2. Utrzymano 7 sakramentów
  .
  3. Utrzymanie dogmatu o przeistoczeniu w czasie Mszy (chleb i wino stają się Ciałem i Krwią Chrystusa)
  .
  4. Za źródło wiary uznano nie tylko Pismo Święte, ale także Tradycję
  .
• Sformułowanie katechizmu, w którym zawarto zasady wiary katolickiej.
• Potępienie ruchów protestanckich jako herezji. Uznanie wyłączności duchowieństwa w interpretacji Biblii, przy jednoczesnym uznaniu tradycji jako różnorzędnego Pismu Świętemu źródła wiary.
• Wprowadzenie obowiązku prowadzenia metryk parafialnych.
• Wyprowadzenia zakazu łączenia beneficjów (stanowisk kościelnych) w ręku jednego człowieka, co miało zapobiegać korupcji i chciwości.
• Wprowadzenia indeksu ksiąg zakazanych (1559 rok), na którym znalazły się księgi o treści niezgodnej z naukami Kościoła.
• Zaprowadzenie karności wśród duchowieństwa oraz podniesienie poziomu wykształcenia duchownych, poprzez wprowadzenie seminariów duchownych. Pierwszego seminarium powstało w 1564 roku w Rieti (środkowe Włochy).

II. Przed i po soborze trydenckim władze kościelne przeprowadziły reformy administracji, które zlikwidowały część nadużyć i miały usprawnić działanie aparatu kościelnego. Zmniejszono liczbę biskupów, ustalono liczbę kardynałów na 70 osób, wyprowadzono nakaz rezydencji biskupów we własnych diecezjach i objazdu podległych im parafii co najmniej raz na 5 lat.

III. Kościół ogłosił oficjalne tłumaczenie Biblii tzw. Wulgatę (1592 r.) oraz brewiarz (księga liturgiczna do odprawiania liturgii godzin, czyli codziennej modlitwy) i mszał rzymski (najważniejsza księga liturgiczna zawierająca teksty stałych i zmiennych części Mszy).

IV. Działalność Świętej Inkwizycji, której celem była walka z herezją i dbanie o czystość duchowieństwa. Instytucja ta, której działalność zarzucono wcześniej, została odrodzona za pontyfikatu papieża Pawła IV w roku 1542. Na czele inkwizycji stało święte Oficjum złożone z 6 kardynałów wywodzących się z zakonu dominikanów. Aparat inkwizycji współpracował ściśle z władzami policyjnymi i wojskowymi krajów, w którym funkcjonował, a które wykonywały zarządzenia inkwizycji. Bezpośrednim ściganiem winnych zajmowała się liczna sieć szpiegów. Osoby, którym udowodniono herezję były różnorako karane. Czasami stosowano upomnienie i nakaz pokuty. Innym razem walczono z herezją poprzez skazanie winnego na kary pieniężne, uwięzienie, odebranie majątku lub skazanie na śmierć (chociaż ten środek karania był wbrew obiegowej opinii bardzo rzadko stosowany). Majątek skazanego dzielono wówczas pomiędzy władcę i Kościół. Cześć zysków otrzymywał donosiciel.

V. Powstanie nowych zakonów: takich jak jezuici (Towarzystwo Jezusowe), które odegrały kluczową rolę w ożywieniu Kościoła katolickiego poprzez edukację, działalność misyjną i obronę doktryny katolickiej. Powołane do życia Towarzystwa Jezusowego, przez Ignacego Loyolę (1540 r.)., charakteryzowało pełne posłuszeństwo wobec papieża, zachowanie ścisłej hierarchii i dyscypliny organizacyjnej. Był to jednocześnie zakon elitarny – przy doborze kandydatów, jezuici kładli nacisk nie tylko na walory moralne, ale również cechy intelektualne kandydata, jego zdolność wymowy i umiejętność postępowania z ludźmi. Miało to ogromne znaczenie, gdyż zakon, przynajmniej w pierwszych latach działalności, skupił swoją energię na walce z Reformacją oraz nawracaniu na wiarę katolicką pogańskich ludów Azji i obu Ameryk. Jezuici ponadto działali na dworach królów, książąt, magnatów oraz wśród szlachty. Byli spowiednikami i kaznodziejami władców, przez co mogli w pewien sposób oddziaływać (a za ich pośrednictwem papież) na politykę państw, w których działali. Jezuici kształcili także młodzież, poprzez zakładanie i prowadzenie szkół o wysokim poziomie nauczania. W programach nauczania znalazły się nowatorskie przedmioty – nauki przyrodnicze i humanistyczne (np. starożytna literatura i obce języki). Klasy były podzielone według wieku uczniów, co również było pewnym novum.

VI. Papież Grzegorz XIII w roku 1582 wprowadził do użycia kalendarz (zwany gregoriańskim), który używany jest powszechnie na całym świecie jako jednostka mierzenia czasu.

Podsumowanie:

Kontrreformacja nie powstrzymała rozprzestrzeniania się protestantyzmu w Europie i poza nią. Jednakże w znacznym stopniu przyczyniła się do usunięcia wielu problemów i ekstrawagancji, którym Martin Luther sprzeciwiał się w swoich 95 tezach. Wyjaśniono lub udoskonalono różne aspekty doktryny, zreformowane zostały struktury kościelne, pojawiły się nowe zakony, a w wielu miejscach odrodziła się duchowość i pobożność katolicka. Ponadto katolicyzm osiągnął globalny zasięg dzięki licznym przedsięwzięciom misyjnym, które zostały zainicjowane podczas Kontrreformacji. Reformy w znacznym stopniu przyczyniły się do utrzymania katolicyzmu jako dominującej denominacji chrześcijańskiej.