Wystąpienie Marcina Lutra (1517 rok)
Marcin Luter, zakonnik augustianski i wykładowca w Wittenberdze (Saksonia, północne Niemcy) rozpoczyna ruch protestancki krytyką odpustów, które Kościół sprzedaje wiernym w założeniu, że skrócony zostanie ich pobyt w czyśćcu po śmierci. Nakreśla on 95 propozycji (tez) do debaty na ten temat oraz oficjalnej teologi o zbawieniu, rozgniewany nachalną kampanią odpustową, która ma przynieść zyski papieżowi oraz lokalnemu biskupowi, Albertowi, który jest jednocześnie wysoko urodzonym.
Reakcja i rozprzestrzenianie się idei
Ku zaskoczeniu samego Lutra, jego inicjatywa wywołuje żywy odzew w różnych częściach Niemiec. Odkrywa on także w sobie dar komunikowania się – pomimopomimo że dotychczas niczego mnie opublikował – i zaczyna pisać, w żywym języku ojczystym, pamflety oraz książki wyjaśniające swoje poglądy. Tezy Lutra szybko zyskały uwagę i wywołały szeroką debatę. Dzięki prasie drukarskiej jego idee zostały szybko rozpowszechnione w całej Europie, przyciągając zarówno zwolenników, jak i przeciwników.
Hierarchia Kościoła zaczyna widzieć w jego poglądach niebezpieczeństwo wobec swojego autorytetu. Obie strony mówią o przeciwstawnych zamysłach: Luter o zbawieniu, władze kościelne o posłuszeństwie.
Duch Reformacji rozszerza się na południe
W Zurychu, steki kilometrów na południe od Wirtembergii, znaczący ksiądz w mieście, Ulrich Zwingli, zaczyna systematyczne nauki na podstawie ksiąg Pisma Świętego. Jego przesłanie zawiera się w stwierdzeniu, że tylko Bóg decyduje o zbawieniu oraz występuje przeciwko innym naukom Kościoła. Równocześnie do nurtu reprezentowanego przez Marcina Lutra, rozpoczyna reformację w samym rodzinnym mieście, jak i w wielu częściach Szwajcarii oraz południowych Niemiec. Ruch ten nie jest identyczny z ruchem Lutra oraz nie uznaje jego autorytetu.
Reformacja przybiera na sile
Od tego momentu Luter i centralne władze Kościoła w Rzymie znajdują się już na kursie kolizyjnym. Zerwanie jeszcze jednak nie następuje. Luter widzi się zaledwie jako osoba, która chce rozpocząc na nowo tradycyjny pogląda dotyczący zbawienia, na podstawie o nauki Kościoła z okresu starożytnego – Pawła z Tarasu i Augusta z Hippony. Władze kościelne natomiast domagają się od Lutra milczenia i posłuszeństwa wobec przełożonych: papież wydaje bullę potępiającą go i jego nieposłuszeństwo. On sam ją publicznie niszczy i pisze swoje trzy klasyczne dzieła uzasadniające alternatywną strukturę chrześcijaństwa opartego na ,,usprawiedliwieniu poprzez wiarę”. Istniejąca natomiast przez wieki doktryna Kościóła postrzegał mówiła, że zbawienie jest wynikiem wspólnego działania Boga i ludzi. Ci ostatni poprzez kierowanie swoją wolą ku dobrym uczynkom, a tym samym zadowalanie Boga, oraz Boga poprzez oferowanie przebaczającej łaski za poczynione przez ludzi złe uczynki. Lutrowi stwierdzał, że nale że radykalnie zerwać z tą tradycją, twierdząc, że ludzie nie mogą w żaden sposób przyczynić się do swojego zbawienia: zbawienie jest w pełni i całkowicie dziełem boskiej łaski. Twierdzi on, że jedyna droga do zbawienia jest łaską, jaką jedynie Bóg może dać wierzącemu. Usprawiedliwienie przez samą wiarę lub po łacinie "Sola Fide" zostaje twierdzeniem nowej etyki luterańskiej. Kościół nic nie jest w stanie dodać do tego, nie mówiąc już o odpustach. Z tego powodu, ówczesne władze kościelne są oszustwem i muszą zostać zniszczone.
Luter pozostaje przy swoich poglądach
Wezwany do wstawienie się przed obliczem cesarza Świętego Narodu Niemieckiego, Karola V, na sejm w Wormacji, Luter obstaje przy swoich poglądach. Nie ulega presji i jak mówią jego zwolennicy, akt sumienie wyraża się w słowach: ,,Tu stoję, inaczej nie mogę". Karol V, zgodnie z danym słowem, nie aresztuje Lutra, który odjeżdża z sejmu jako wolny człowiek.
Odmowa Lutra wyrzeczenia się swoich poglądów doprowadziła do jego ekskomuniki przez papieża Leona X w 1521 r. i potępienia go jako banity przez cesarza Świętego Rzymskiego Cesarstwa Karola V na sejmie w Wormacji.
Luter w tym momencie sprzeciwił się, obok papieża także cesarzowi. Po jego stronie stoi natomiast kilku wpływowych książąt Rzeszy. Wspierający go od dłuższego czas elektor Saksonii, organizuje pozorowane porwanie i umieszcza Lutra w swoim zamku w Wartburgu. Pobiega tym samym ewentualnemu aresztowaniu czy zabiciu go przez przeciwników. W elektorskim zamku Luter zaczyna przekład Biblii na język niemiecki. Będzie to miało duży wpływ na sposób mówionego języka. Jako miłośnik muzyki, pisze także hymny, także w języku niemieckim, które staną się podstawą luterańskiej tradycji.
Bunt chłopski
Powszechny niepokój, łączący w sobie tradycyjne społeczne napięcia z ekscytacją, jaką przyniosło przesłanie Lutra, przerodził się w szereg powstań na obszarze Rzeszy, które przeszły do historii pod nazwą Wojny Chłopskiej (lata 1524–1526). Buntownicy zostali brutalnie pokonani. Sam Luter, przerażony destrukcyjnym wpływem swojego przesłania, wspiera bezwzględne stłumienie buntu. Jego zachowanie budzi powszechne rozczarowanie, a on sam zaczyna opierać się na władzach świeckich miast i arystokratycznej klasie rządzącej, która popierała reformację w dalszym szerzeniu swojej wersji wiary.
Wiele osób, które wsparło powstanie, rozczarowane jego upadkiem oraz zachowaniem Lutra, radykalizuje swoje poglądy, i odrzuca wielowiekową tradycję, mi.n. charakteru Trójcy Świętej czy bliskiej relacji Kościoła i władzy świeckiej. Poszukują oni odpowiedzi opartych bardziej na Biblii niż tradycji czy historii. Ich oponencie, zarówno Katolicy, jak i Protestanci, potępiają ich poglądy, ścigają i oskarżają o odstępstwo od chrześcijaństwa, określając ich anabaptystami („na nowo chrzcić”), gdyż, jak twierdzą samym oskarżani, tylko dorośli wierzący, którzy świadomie chcą przyjąć chrzest, powinni być ochrzczeni, dzieci natomiast i niemowlęta nie podlegają karze za grzechy, ponieważ nie mają świadomości dobra i zła, a zatem nie mogą jeszcze korzystać z wolnej woli. Założycielem nurtu jest jeden z przywódców powstania chłopskiego, Thomasz Müntzer, był duchowny katolicki oraz niedawny zwolennik Marcina Lutra.
Spór i rozłam wśród protestantów
Pomimo potępień nauki Lutra nadal zyskiwały on zwolenników, co doprowadziło do powstania nowych wyznań chrześcijańskich, znanych pod wspólną nazwą protestantyzm. Reformatorzy wykorzystywali prasę drukarską do produkcji broszur, traktatów i innych publikacji religijnych. Te krótkie, łatwe do rozpowszechniania pisma odegrały kluczową rolę w szerzeniu idei reformacyjnych i podważaniu doktryny katolickiej. Wyznania te odrzucały autorytet papieża i kładły nacisk na pierwszeństwo Biblii i osobistej wiary.
Podczas sejmu Rzeszy odbywającego się w Augsburgu (rok 1530), polityczni zwolennicy Lutra (zwani od teraz Protestantami, od ich sprzeciwu (1529 r.) wobec cesarskiego zakazu szerzenia poglądów reformackich do czasu zwołania powszechnego synodu), przekonali Karola V do pochylenia się nad dwoma sprawozdaniami dotyczącymi wiaty: jednego ze strony Luteran, drugiego przedstawionego przez cztery cesarskie miasta, które sympatyzowały ze szwajcarskimi reformatorami. Cesarz nie zaakceptował żadnego, ale zwolennicy Marcina Lutra przedstawili swoją doktrynę wiary (tzw. wyznanie augsburskie), i tym samym podział wśród protestantów luterańskich i nieluterańskich (później nazwanych reformowanymi lub kalwińskimi) stał się permanentnym rozłamem.
Rok wcześniej (1529), w czasie spotkania w Marburgu, Luter i Zwingli nie doszli to wspólnych wniosków religijnych na temat realnej obecności Chrystusa w podaniu chleba i wina podczas Komunii Świętej. Zgodzili się jednak w dwóch sprawach: papież jest wrogiem Boga oraz że kler nie jest warstwą uprzywilejowaną celibatem i, podobnie jak laikat, mogą wchodzić w związki małżeńskie.
Kościoły ewangelicko-reformowane, będące zwolennikami Ulricha Zwinglego, kładły większy nacisk niż Luteranie na niegodziwość bałwochwalstwa i niszczyli obrazy w kościołach (Luter szybko uznał, że jest to zły pomysł). Reformatorzy mieli także radykalnie inne poglądy na główną część mszy świętej: podczas Wieczerzy Pańskiej (jak nazwali mszę) nie ma miejsce rzeczywista, tylko duchowa obecność Chrystusa. Zwolennicy Lutra stwierdzali, że obecność Chrystusa w eucharystii jest fizycznie obecne, chociaż chleb i wino nie zmieniają swojej substancji.
Jan Kalwin
Jan Kalwin, religijny wygnaniec z Francji, przybywa do Genewy, miasta, które już doświadczyło chaosu religijnego. Zostaje tam znaczącym liderem religijnym, który, z czasem, pokonuje wewnętrzną pozycję w mieście i ustanawia w nim własny kościół reformowany. W swoich działaniach zyskuje wsparcie ze strony dużej liczby innych religijnych emigrantów. Genewa, obok Zurychu, staje się głównym centrum protestantyzmu reformowanego.
Kalwin zgadza się z Lutrem, że tylko wiara może prowadzić do zbawienia, a Biblia jest jedynym prawdziwym autorytetem. Kładzie jednocześnie szczególną uwagę na dyscyplinę oraz pieczołowity nadzór nad strukturami zarządzania kościołem. Ten model zarządzania zyskuje uznanie w wielu częściach pogazowej w chaosie społecznym i niepokoju religijnym Europy zachodniej i centralnej. Zwolennicy Kalwina tworzą również, inne niż Luter, formy muzyki kościelnej, która jest oparta wyłącznie na tekstach pieśni znajdujących się w Biblii. W aspekcie muzycznym jet ona prostą formą, łatwą do śpiewu przez wiernych. Dla wieku ten rodzaj metrykalnej psalmodii jest wyznacznikiem nowego czczenia Boga i staje się symbolem grupowej jedności wśród Protestantów Reformowanych, która przekracza granice narodowościowe i kulturowe.
Cesarz zawiera niełatwy pokój w Luteranami
Po dziewięcioletniej wojnie, tocznej przez katolików i protestantów, Karol V jest zmuszony do oficjalnego uznania istnienia Luteranizmu. Poszczególni władcy Rzeszy mają prawo wyboru wyznania dla siebie i swoich poddanych. Tzw. Pokój Augsburski (1555 r.) nie obejmuje protestantyzmu reformowanego. Pokój augsburski zamknął jedną epokę niemieckiej historii i otworzył kolejną. Rozstrzygnął kwestię religijną, ale uczynił to w sposób, który musiał spowodować przyszłe problemy. Wzmocnił władzę książąt nad ich terytoriami, ale nie uregulował ich stosunków z cesarzem. Te pominięcia tworzą zalążki dalszej niestabilności i niepewności politycznej w środkowej Europie. Do roku 1600, Luteranizm zaczyna dominować w Skandynawii, północnych Niemczech, natomiast protestantyzm reformowany zyskuje na znaczeniu w tak odległych obszarach kontynentu, jak Szkocja, Anglia, z jednej strony, i Transylwania oraz części ziem polskich i litewskich na wschodzie.
Pośrednia droga Anglii
Po latach religijnej niepewności nowa królowa angielska, Elżbieta I zawiera umowę religijną z parlamentem. Obowiązuje ona przez cały czas jej 45-letnich rządów. Trwale ukształtowało doktrynę i liturgię Kościoła anglikańskiego, kładąc podwaliny pod wyjątkową tożsamość anglikanizmu. Umowa stanowiła podwaliny pod ostateczne ukształtowanie się doktryny i liturgii Kościoła anglikańskiego.
Kiedy Elżbieta odziedziczyła tron, Anglia była głęboko podzielona między katolików i protestantów w wyniku różnych zmian religijnych zainicjowanych przez Henryka VIII, Edwarda VI i Marię I. Henryk VIII zerwał posłuszeństwo wobec władzy papieża w 1533, stając się najwyższą głową Kościoła anglikańskiego, przy jednocześnie niejednoznacznym stanowisku wobec szerzącego się protestantyzmu i jego nowych zasad. Za panowania jego syna Edwarda, energicznego promotora zmian religijnych, Kościół anglikański przyjął reformowaną teologię i liturgię. Za panowania Marii, bezkompromisowej zwolenniczki przywrócenia zasad katolickich, polityka religijna uległa odwróceniu, Anglia ponownie zjednoczyła się z Kościołem katolickim, a protestantyzm był tłumiony.
Elżbieta była umiarkowaną protestantką, częściowo powstrzymując entuzjastycznych zwolenników polityki religijnej Edwarda przed bardziej radykalnymi propozycjami. Religią państwową był protestantyzm, więc Anglicy nie uznawali władzy papieża w Rzymie: angielski monarcha miał być głową Kościoła, ale nie był duchowym przywódcą. Jednak niektóre praktyki religijne były bardzo podobne do tych w Kościele katolickim, w tym odprawianie mszy (zwanej również Komunią Świętą) oraz noszenie szat liturgicznych przez księży. Zostały także zachowane biskupstwa oraz katedry jak części kościelnej instytucji. Tym samym protestantyzm angielski różni się od innych europejskich ruchów protestanckich, zachowując w sobie coś z katolicyzmu, jak i reformacji.
Kontrreformacja katolicka
Biskupi katoliccy, na zwołanym w 1545 roku synodzie w mieście Trydencie (północne Włochy) rozpoczęli aktywne działania na polu religijnym wobec szerzących się nowych trendów, i sformułował oficjalną odpowiedź Kościoła rzymskokatolickiego na wyzwania doktrynalne protestantów; sobór stanowił zatem oficjalne rozstrzygnięcie wielu kwestii, które przez cały okres wczesnego kościoła i średniowiecza pozostawały niejasne: potwierdzono panująca doktrynę religijną i nauki Kościoła oraz usunięto część nadużyć.
Działania te zbiegły się w czasie z wybuchem entuzjazmu religijnego na południu Europy, gdzie reformacja nie poczyniła postępów. Działania soboru zyskały wsparcie dynastii Habsburskiej (stojącej na czele Rzeszy niemieckiej), monarchów w Polsce oraz Hiszpanii i Portugalii, które to rozpoczęły intensywną promocję katolicyzmu na kontynencie amerykańskim (południowym), afrykańskim i części Azji.
Wynikiem Soboru Trydenckiego było ugruntowanie pozycji Kościoła i papiestwa w obszarach gdzie utrzymał się katolicyzm.
Kolonie protestanckie w Ameryce (Północnej)
Pierwsza, która przetrwała była kolonia w Jamestown. Jej założenie zwiastowało ekspansję protestantyzmu anglojęzycznego, który z małej wyspy stał się silnym ruchem religijnym. Kolonia przyjmuje jako swoje wyznanie anglikańską wersję protestantyzmu, ale inne, powstające wzdłuż wybrzeża, ośrodki, są tworzone przez ludzi głęboko niezadowolonych z kompromisowego wobec katolicyzmu charakteru oficjalnej religii państwowej.
