Średniowiecze, okres w historii Europy trwający od upadku cywilizacji rzymskiej w V wieku do okresu renesansu (różnie interpretowanego jako początek XIII, XIV lub XV wieku, w zależności od regionu Europy).

Termin ten i jego konwencjonalne znaczenie zostały stworzone przez włoskich humanistów jak pejoratyw. Humanistom zależało na odrodzeniu antycznej nauki i kultury, a koncepcja tysiącletniego okresu ciemnoty i ignorancji oddzielającego ich od starożytnego świata greckiego i rzymskiego służyła podkreśleniu znaczenia ich własnej pracy i ideałów. Sami jednak krytykując epokę korzystali ze średniowiecznej wiedzy interpretując ją z pozycji humanistycznych. W pewnym sensie humaniści wymyślili termin średniowiecze, aby odróżnić się od tego okresu. Wyrażali w ten sposób swoje poczucie wolności, ale jednocześnie milcząco akceptowali średniowieczną koncepcję historii jako serii dobrze zdefiniowanych epok w ograniczonych ramach czasowych.

Splądrowanie Rzymu przez Wizygoty Alaryka w 410 r. miało ogromny wpływ na strukturę polityczną i klimat społeczny świata zachodniego, ponieważ Imperium Rzymskie stanowiło podstawę spójności społecznej większości Europy. Upadek miasta, które podbiło ogromne połacie Europy i ziem basenu Morza Śródziemnego, pokonując armie szanowanych cywilizacji, wywołało szok i/lub zdziwienie wśród ówczesnych. W 476 roku inny germański wódz, Odoaker, obalił ostatniego cesarza, kładąc kres istnieniu Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Na gruzach Rzymu powstają nowe państwa germańskie. Oznacza to rozpad jedności gospodarczej i politycznej tego obszaru i zwiastowało pojawienie się nowych stosunków politycznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych. Pomimo iż plemiona germańskie, które w V wieku przybyły siłą do południowej i zachodniej Europy, ostatecznie przeszły na chrześcijaństwo, zachowały wiele swoich zwyczajów i styl życia, co wywołało ostre antagonizmy z ludnością dawnego cesarstwa, które dopiero z czasem uległy zatarciu i wytworzyły nowe społeczeństwa. Zanim do tego doszło, wprowadzone zmiany w formach organizacji społecznej uniemożliwiły scentralizowane rządy i jedność kulturową. Zanikła administracja i gospodarka towarowo-pieniężna, które to czynniki spajały zachodnią Europę. Wiele ulepszeń jakości życia wprowadzonych w czasach Cesarstwa Rzymskiego, takich jak stosunkowo wydajne rolnictwo, rozbudowana sieć dróg, systemy zaopatrzenia w wodę i szlaki żeglugowe, uległo znacznemu pogorszeniu, podobnie jak działalność artystyczna i naukowa. Europa zmieniła swoje oblicze. Średniowieczne ukształtowało innych ludzi i inną kulturę. Nastąpił powrót do gospodarki samowystarczalnej, a podstawą utrzymania ludności stała się ziemia. Ludzie przeprowadzali się z podupadłych (pod każdym względzie miast) na prowincję (zmuszenie brakiem pracy i żywności) próbując odnaleźć się w nowej rzeczywistości.

Ten spadek jakościowy, który utrzymywał się przez cały okres migracji ludów, nazywany był ciemnymi wiekami (lub późną starożytnością, lub wczesnym średniowieczem). Okres migracji ludów trwał od upadku Rzymu do około roku 1000, z krótką przerwą podczas rozkwitu tzw. renesansu karolińskiego (VIII – IX w.) rozpoczętego za czasów władcy frankijskiego Karola Wielkiego. Renesans ten opierał się jednak na wcześniejszych osiągnięciach biskupów i zakonników i chociaż Karol Wielki przyczynił się do przetrwania tradycji naukowych w tym stosunkowo ponurym i surowym okresie, nie nastąpił wówczas ogólny postęp w dziedzinie edukacji, jaki miał miejsce później, wraz z przebudzeniem kulturalnym w XI i XII wieku (tzw. renesans średniowieczny XII wieku). Poza tym okresem w Europie nie powstała żadna duża struktura polityczna, która zapewniłaby stabilność. Europa Zachodnia byłam wówczas widownią przemieszczania się plemion oraz powstawania i upadku różnych tworów państwowych. Dwa wielkie organizmy polityczne, Niemcy i Włochy, zaczęły tracić swoją jedność polityczną niemal natychmiast po jej osiągnięciu; musiały czekać aż do XIX wieku, aby ją ponownie odzyskać. Średniowiecze przedstawia zatem zagmatwany i często sprzeczny obraz społeczeństwa próbującego zorganizować się politycznie w oparciu o podstawy duchowe. Jedyną siłą zdolną zapewnić podstawę jedności społecznej był Kościół, którego organizacja opierała się na gminach wiernych, zwanych parafiami. Gminy tworzyły diecezje, na których czele stał biskupi. Spośród wszystkich biskupstw w zachodniej Europie, od VI wieku, największe znaczenie osiągnęli biskupi Rzymu (papieże).

Chrześcijanie średniowieczni wszystkie przejawy życia społecznego podnosili do obszaru istnienia nadprzyrodzonego.

Chrześcijaństwo było w równym stopniu tradycją kulturową, co wyznaniem; jako tradycja kulturowa ujawnia się najwyraźniej we wspaniałych katedrach i kościołach zbudowanych w tym okresie oraz w iluminowanych rękopisach z tego okresu. Kościoły i klasztory były nośnikiem kultury i jedynym miejscem, gdzie częściowo zachował się wiedza. Była to także instytucja która, przynajmniej do pewnego stopnia, była wstanie powstrzymywać liczne wojny i spory toczne przez władców i pomniejszych feudałów, poprzez pośredniczenie w rozstrzyganiu soporów między krajami czy arystokratami, wprowadzeniem „pokoju bożego”, w którego czasie nie wolno było prowadzić wojen, czy udzielnie azylu prześladowanym. Kościół zakładał także szpitale, przytułki i uczył lepszych metod gospodarowanie ziemią. Nauka w średniowieczu zdominowała była także przez Kościół, który miał ogromny wpływ na kształcenie kadr państwowych oraz edukację, w tym założonych wówczas pierwszych uniwersalistach (które wypracowały też pewnej specjalizacji: prawo – Bolonia i Padwa, zagadnienia matematyczne – Oxford, studia medyczne – Salerno, teologia – Paryż). Głównym kierunkiem chrześcijańskiej filozofii była scholastyka, charakteryzująca się dążeniem do rozumowego udowodnienia dogmatów religijnych w oparciu na autorytecie Ojców Kościoła i Arystotelesa. Głównym źródłem poznania prawdy było Pismo Święte (Biblia była więc podstawową księgą studiów, najwyższym autorytetem i wszystkie badania koncentrowały się wokół jej zrozumienia). Przy czym, w swoich dociekaniach, średniowieczni intelektualiści nie traktowali Pisma Świętego jako księgi której zadaniem jest przede wszystkim zbawienie człowieka, a nie szukanie informacji na tematy naukowe (jeśli Biblia dotyka takich tematów, czyni to w sposób zjawiskowy). Scholastycy dokonywali więc abstrakcyjnych analiz i spekulatywnego dociekania bez odwoływania się do doświadczenia. Pomimo krytyki scholastyki, jaką przeprowadzili ludzie odrodzenia (zarzucano jej dogmatyczne filozofowanie, rozstrzyganie sporów bez odwoływania się do autorytetów, formalistyczne, jałowe dociekania pozbawione wartości naukowej), scholastyka miała swoje osiągnięcia, z których później korzystano (podstawy późniejszej fizyki, przyrody, logiki, dysput publicznych).

Jednak wraz z rozwojem kultury chrześcijańskiej pojawiało się coraz więcej indywidualnych reformatorów, którzy próbowali powrócić do tego, co uważali za jej pierwotną istotę. Wśród nich był św. Franciszek z Asyżu, który dzięki swojemu osobistemu stylowi oddania i prostemu sposobowi życia był często postrzegany jako osoba, która w swojej osobie i naukach uchwyciła więcej pierwotnej istoty prawdy Jezusa i drogi zbawienia niż wyświęceni dostojnicy kościelni i imperia. W przeciwieństwie do waldensów i członków innych grup dysydenckich Franciszek akceptował autorytet wyświęconego duchowieństwa i przyczynił się do reformy i odrodzenia całego Kościoła.

W późnym średniowieczu pojawiło się wielu dysydentów – takich jak Jan Hus w Czechach, Jan Wycliffe w Anglii i Girolamo Savonarola we Florencji – którzy kwestionowali nauki Kościoła w sposób bardziej radykalny niż np. św. Franciszek. Pomimo wszystkich różnic łączyła ich krytyka tego, co ich zdaniem komplikowało istotę chrześcijaństwa. Opierając się na biblijnych proroctwach, dążyli do uproszczenia życia poznawczego, moralnego i religijnego chrześcijan. Próba zmian zakończyła się ostatecznie wraz z rozwojem działalności artystycznej, naukowej i gospodarczej mocno zakorzenionych w świeckim świecie w okresie bezpośrednio poprzedzającym renesans.